Çarşamba günü bildirilen kayda değer bir diplomatik değişimde, Başkan Donald Trump Beyaz Saray’dan yaptığı açıklamada, İran’la yürütülen müzakerelerin süregelen bölgesel gerilimler bağlamında alışılmadık derecede olumlu bir hızla ilerlediğini duyurdu. Washington’da basın mensuplarının katıldığı bilgilendirme oturumunda aktarılanlara göre Amerikan lideri, Haziran 2026 itibarıyla görüşmelerin bu an özelinde “çok iyi” gittiğini söyledi. Bu temaslardan çıkan en kritik unsur, mevcut çatışmalar kesin biçimde sona erdiğinde Tahran’ın, İranlı yetkililerle koordineli bir yetki düzeni altında çalışacak Amerika Birleşik Devletleri personelinin İran’a girmesine onay verdiği öne sürülen bir anlaşma taslağı. Bu ekibin belirlenmiş amacı, ülke toprakları içinde gömülü nükleer malzemeyi tespit edip çıkarmak ve ülke dışına taşımak. Bu duyuru, geçmiş yıllarda bölgesel gerilim ya da çatışma tırmanışı dönemlerinde atom tesislerinin küresel statüsüne ilişkin tartışmalar sürerken, hassas güvenlik varlıklarına dair resmi işbirliği kanalları bulunmayan ve birbirini açıkça hasım olarak tanımlayan iki ülke arasındaki ilişkilerde olası bir dönüm noktasına işaret ediyor.

Başkan, bu tür bir operasyonun taşıdığı karmaşıklığı, hafta başında yürütme konutunda toplanan gazetecilere yüksek ilerleme beklentileri eşliğinde konuşurken kabul etti. Geri alma sürecine dair açık sözlülükle, bu malzemelere erişmenin ya da onları çıkarmanın çok zor olduğunu; etraflarında muhtemel savunma hazırlıkları bulunduğunu ve İran genelindeki yeraltı tesislerinin derinliklerine konumlandırıldıklarını söyledi. Böylesine hassas bir çıkarma görevinin ciddi fiziksel güçlükler içerdiğini teslim etmesine rağmen Trump, engeller ne olursa olsun malzemeye ulaşma kararlılığını vurguladı; arazi koşulları ya da gizleme çabalarına bakmaksızın “malzemeye ulaşmak istediğini” belirten doğrudan ifadeler kullandı. Her iki tarafta da doğrulanmış stoklara ilişkin envanter sayılarının tam şeffaflıkla ortaya konmadığı, geçmişteki çatışmaların gölgesinde yapılan bu vurgu, yalnızca mevcut aktif sahaları izlemekten ziyade nükleer altyapının tümüyle ortadan kaldırılmasına öncelik verildiği izlenimini doğuruyor. Uluslararası baskının, kamuoyundan uzak tutulmuş ya da önceki çerçeveler uyarınca yıllar önce kurulan denetim bölgelerinin dışında depolanmış beyan edilmemiş varlıkların yarattığı yayılma riskine dair köklü anlaşmazlıkları çözme yönünde arttığı bir dönemde, bu operasyonel yaklaşım Washington ile Tahran arasında zaman içinde bölgesel güvenlik standartlarını belirleyecek gelecekteki anlaşmaların niteliğine dair de sinyal veriyor.

Müzakereler olası anlaşmalara doğru ilerlerken, gözlemciler Orta Doğu’daki askeri angajmanın genel seyrine ilişkin çelişkili işaretlere dikkat çekiyor. Zira yakın zamanda çatışmalar yeniden alevlenmişken, diplomatik açılımlar buna rağmen elçilikler ve dışişleri bakanlıkları arasındaki resmi kanallar üzerinden sürüyor; daha önce istikrarlı ateşkesler ya da kalıcı barış anlaşmaları sağlamada yaşanan başarısızlıklardan sonra oluşturulan iletişim protokollerinin tümüyle çökmemiş olması da ayrıca not ediliyor. Geçmişteki yoğun çatışma turlarında, hassas nükleer sahalara yakın bölgelerdeki saldırıların sivil nüfus dâhil birçok tarafta önemli can kayıplarına yol açtığı; cephe hatlarından uzak olsa da misilleme eylemi olarak hedef gösterilen bu noktaların, tehdidin inandırıcı bulunduğunu ileri süren istihbarat değerlendirmelerine dayanarak en üst komuta düzeyinde verilen acil askeri karşılık kararlarıyla vurulduğu sıkça dile getirilmişti.

Önümüzdeki döneme bakıldığında, Trump yönetimi yetkililerinin bugün brifingde tanımladığı mevcut ivmeye dayanarak yakın vadede bir atılım ihtimali konuşuluyor. Yetkililer, müzakere ekiplerinin planlı dinlenme araları öncesinde akşam geç saatlere kadar çalıştığını, Körfez bölgesindeki muhataplarla sürekli temas halinde kalarak tüm tarafların zaman çizelgeleri ve teslim edilmesi beklenen çıktılar konusunda aynı hedeflere hizalanmasını sağlamaya çalıştığını aktardı. Başkan, süren görüşmeler ilerledikçe, nükleer malzeme ve savaş sonrası yeraltında saklanan sınıflandırılmış varlıklara ilişkin toparlanma prosedürlerinin merkezde olduğu bu jeopolitik restleşmede, iki ülke arasındaki uzun süredir devam eden güvenlik kaygılarını gidermeye dönük bir başka geçici anlaşmaya ulaşmanın mümkün olabileceğini ima etti. Bu çerçeve, ulusal yargı yetkisi altında atom enerjisi programlarını yürüten devlet işletmecilerince belirlenen hassas endüstriyel bölgelerde, üçüncü taraf gözlemcilerin ya da genellikle barış dönemlerinde tesisleri denetleyen IAEA gibi uluslararası kurumların müdahalesi olmaksızın, aktif savaş senaryolarında ulusal güvenlik yasalarının yabancı hareketliliğini sınırlayabildiği koşullarda şekilleniyor; bütün bunlar, yıllar süren istikrarsızlığın ardından gelecek kuşaklar için hayati görülen kalıcı barış ve ekonomik toparlanma hedefleriyle birlikte anılıyor.

Çatışma sonrası ABD unsurlarına İran’a giriş izni verilmesinin doğuracağı sonuçlar, tarihsel olarak Washington ile Tahran arasındaki müzakerelerin en tartışmalı başlıklarından biri olan egemenlik meselesine doğrudan dokunuyor. Nükleer uyum ve şeffaflık tedbirleri bağlamında, barış dönemlerinde bu tesisleri denetleyen IAEA gibi üçüncü taraf gözlemciler ya da uluslararası kurumlar olmaksızın atılan adımların, aktif savaş koşullarında ulusal güvenlik yasaları nedeniyle hassas endüstriyel bölgelerde yabancı hareketliliğin kısıtlanabildiği bir tabloda değerlendirildiği hatırlatılıyor. Böyle bir erişim, operasyonun başarıyla yürütülmesini sağlarken aynı zamanda yeni bir tırmanma riskini tetiklememek için kısa sürede ve yoğun baskı altında eşi görülmemiş düzeyde güven inşa edilmesini gerektirecektir; bu risk, Nisan ayında tesis edilen ve doğrulama protokolleri ile geleceğe dönük izleme mekanizmalarının nihai koşulları iki tarafça üzerinde uzlaşılana dek sürmesi amaçlanan mevcut ateşkes düzenlemelerini de raydan çıkarabilir. Söz konusu mekanizmaların hedefi, Birleşmiş Milletler kararlarıyla—kimi zaman oybirliğiyle kabul edilen, kimi zaman kritik oylamalarda bloke edilen—onaylanmamış yıkıcı amaçlarla kullanılabilecek silah sınıfı malzemelerin yayılmasını önleyen uluslararası yükümlülüklere uyumu güvence altına almak olarak tarif ediliyor; bu da, Güvenlik Konseyi’nin merkezde yaptığı kritik değerlendirmeler ve farklı bölgesel çıkarları temsil eden üye devletler arasındaki kapsamlı müzakereler sonrasında şekillenen kararların bir uzantısı.

Dahası, açıklamanın zamanlaması itibarıyla, bölgede yakın dönemde gerçekleşen ve son haftalarda istikrarı koruma çabalarını zorlaştıran saldırılarla aynı döneme denk gelmesi, bu Beyaz Saray duyurusuna ayrı bir ağırlık kazandırıyor. Bu tablo, başka yerlerde kinetik eylemler sürerken bile diplomatik kanalların dayanıklılığına işaret ederken, aynı anda birden fazla cephede kriz yanıt stratejilerini yöneten liderlik ekiplerinin hassas bir dengeleme ihtiyacını da görünür kılıyor: Hem karşıt taraflar arasında gerilimi düşürmeye dönük ortak hedefler çerçevesinde iletişim hatlarını açık tutmak, hem de askeri üstünlüğe tek başına yaslanmayan, önümüzdeki on yıllarda benzer çatışmaların tekrarını önleyecek uzun vadeli güvenlik mimarisini inşa etmek. Bu mimarinin, silahsızlandırılmış bölgeler, üzerinde uzlaşılan koşullarla karşılıklı denetim hakkı tanıyan ortak izleme çabaları ve siyasi iklimler—iki yönetimin de ulusal savunma duruşu ve dış politika yönelimleri konusunda kamuoyu baskısıyla karşı karşıya kaldığı; seçimler sonrası ya da yönetim koalisyonlarındaki iç değişimlerin liderlerin uluslararası topluma karşı treaty yükümlülüklerini yorumlama biçimini etkilediği—hızla dalgalansa bile müfettişlere erişim garantisi veren düzenlemeler gibi kapsamlı anlaşmaları içermesi gerektiği vurgulanıyor. Bütün bunlar, yarım asırdan uzun süredir küresel düzeyde devlet davranışını yönlendiren yayılmanın önlenmesi normlarıyla; doğru biçimde güvence altına alınmadığı takdirde askeri amaçlarla silah haline getirilebilecek hassas çift kullanımlı teknolojilerin sahipliği ve yönetimine ilişkin sıkı düzenleyici denetim mekanizmalarının, üye ülkeler arasında koordinasyon sağlayan çok taraflı örgütler eliyle işletilmesi gerekliliğiyle birlikte anılıyor.

◆